چکیده:"در دنیای امروز با توجه به پیشرفت‌های خارق‌العاده، فناوری و دگرگونی‌های گسترده و بی‌وقفه در شیوه‌های کار و زندگی مردم، سازمان و حتی هیچ فردی بدون آینده‌پژوهی نظام‌مند،نمی‌تواند به ماندگاری و شکوفایی خود در آینده مطمئن باشد. هدف از آینده‌پژوهی، تنها پیش‌ بینی آینده نیست، بلکه تلاش برای ساختن آینده‌ای مطلوب و آرمانی است. یکی از روش های کسب دانش گروهی مورد استفاده، تکنیک دلفی است  که فرایندی است که دارای ساختار پیش بینی و کمک به تصمیم گیری در طی راندهای پیمایشی، جمع آوری اطلاعات و در نهایت، اجماع گروهی است و در حالی که اکثر پیمایش ها سعی در پاسخ به سؤال چه هست؟ دارند، دلفی به سؤال چه می تواند/ چه باید باشد؟ پاسخ می دهد.  با توجه به اینکه امروزه تکنیک دلفی در تحقیقات آینده پژوهی به شدت مورد توجه و استفاده قرار می گیرد، این مقاله، به تفصیل این تکنیک را از نظر تاریخچه، تعریف، انواع، اهداف و کاربردها، شرایط کاربرد، اجزای اصلی، فرایند، مزایا و محدودیت ها و پیشنهاداتی برای بکار گیری بهتر روش، شرح می دهد.

مقدمه
استراتژیست ها افرادی هستند که بایستی برای حل بحران ها و پیشگیری از بروز آنها چاره ای بیندیشند. از آنجا که پیشگیری از بروز یک بحران بر مدیریت وضعیت بحرانی ارجحیت دارد، اغلب استراتژیست ها (در حوزه های مختلف نظامی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) به دنبال آن هستند تا با شناخت روندها و وقایع آینده، به تدوین طرح ها و برنامه هایی برای مقابله با تهدیدهای احتمالی پیش رو بپردازند. در این زمینه آنها گاه تا آنجا پیش می روند که برای کنترل وضعیت آینده، خود اقدام به ساختن روندهای آتی و پدید آوردن وقایع تأثیر گذار بر این روندها می کنند و از این طریق، پیشاپیش کنترل آینده را در دست می گیرند. (Davis, 1997)  
به این ترتیب، مهم ترین وظیفه یک استراتژیست، دستیابی به شناختی صحیح از وضعیت پیش رو است. بر این اساس، آینده نگری و استفاده از ابزارهای علمی برای آینده اندیشی، از اهمیت حیاتی برای برنامه ریزی استراتژیک برخوردار است.


اکنون، پرسشی که طرح می شود این است که آیا روشی معین و اصولی مشخص برای آینده نگری و برنامه ریزی استراتژیک وجود دارد که بتوان آن را بیشتربه پژوهش های آینده نگرانه تعمیم داد و پایه اصلی مطالعات آینده پژوهی در حوزه های مختلف علوم به شمار آید؟ در پاسخ باید گفت که بر اساس پژوهش های انجام شده در زمینه مطالعات آینده پژوهی، این طور به نظر می رسد که تعدادی اصول اولیه و ابزارهای علمی وجود دارند که مبانی اولیه هر پژوهش آینده نگرانه را تشکیل می دهند. از آنجا که آینده پژوهی نوعی خاص از شیوه تفکر است و تفاوت هایی با شیوه تفکر در دیگر علوم دارد، لذا وظیفه اصلی این اصول اولیه آن است که ذهن را به مرحله جدیدی از تفکر وارد و برای مطالعه رویدادهای آتی و یافتن راهکارهایی برای برنامه ریزی استراتژیک با هدف پاسخگویی به آن رویدادها، آماده کند. (الوانی و شریف‏زاده ، 1387)

مفهوم آینده‌پژوهی
آینده پژوهی  یا آینده شناسی ،که می توان آن را علم آینده نیز نامگذاری کرد.آینده پژوهی نوعی دوراندیشی است که به دنبال آن است تا تغییرات امروز به واقعیات فردا تبدیل شوند و بررسی نماید که آیا احتمال و امکان تغییرات مورد نظر وجود دارد؟(علیزاده و دیگران، 1389).
آینده‌پژوهی مشتمل بر مجموعه تلاش‌هایی است که با واکاوی منابع، الگوها، و عوامل تغییر یا ثبات، به تجسم آینده‌های بالقوه و برنامه ریزی برای آنها می‌پردازد. آینده‌پژوهی بازتاب دهنده چگونگی زایش واقعیت «فردا» از دل تغییر (یا ثبات) «امروز» است.
موضوعات آینده‌پژوهی دربرگیرنده گونه‌های «ممکن»، «محتمل» و «دلخواه» برای دگرگونی از حال به آینده هستند. (وحیدی مطلق ، 1389)

اهداف آینده‌پژوهی 
هدف اصلی این دانش کشف یا ابداع، امتحان، ارزیابی و پیشنهاد آینده‌های ممکن، محتمل و مرجع به منظور شکل‌گیری آینده‌ای مطلوب است. آینده‌پژوهان می‌خواهند بدانند چه آینده‌هایی می‌توانند رخ دهند (ممکن)، چه آینده‌هایی با احتمال بیشتری شکل می‌گیرند (متحمل) و چه آینده‌هایی باید برپا شوند (مرجع) (احمدی ، 1387)
اما به‌طور کلی اهداف آینده‌پژوهی عبارتند از:
-  مطالعه‌ی آینده‌های ممکن، محتمل و مرجح
-  مطالعه‌ی تصاویر آینده
-  مطالعه‌ی مبانی اخلاقی و دانش‌آینده‌پژوهی
- تفسیر گذشته و جهت‌گیری‌های حال
-  تفسیر ارزش‌ها و معلومات برای طراحی عوامل کلیدی اجتماعی
-  افزایش مشارکت عمومی در تصویر‌پردازی و طراحی آینده
-  ترویج و اشاعه‌ی تصاویر مطلوب آینده

اهمیت و ضرورت آینده‌پژوهی
آینده پژوهی نوعی دور اندیشی است  که احتمالات امروز را به واقعیات  فردا تبدیل می کند.آینده اساساً دارای عدم قطعیّت است. با این همه آثار و رگه‌هایی از اطلاعات و واقعیت‌ها که ریشه در گذشته و اکنون دارند، می‌توانند رهنمون ما به آینده باشند. ادامه «تصمیم گیری صرفاً چندین آینده محتمل بر اساس تجارب گذشته»، غفلت از رصد تغییرات آتی را در پی خواهد داشت و با تلخکامی روبرو خواهد شد.عدم قطعیت نهفته در آینده برای برخی، توجیه کنندهٔ نداشتن دور اندیشی آنان است وبرای عدّه‌ای دیگر منبعی گرانبها از فرصت‌ها.سرعت تغییرات آنچنان سرسام‌آور است که دیگر نمی‌توان با روش‌های سنتی با آنها کنار آمد. «اگر با تغییرات همگام نشوید، زیر چرخ عظیم تغییر خرد خواهید شد». امّا آیا امکانی برای آگاهی یافتن از آینده برای ما وجود دارد؟ قطعاً در مورد آینده هیچ چیز یقینی وجود ندارد و این از اصول آغازین آینده‌شناسی است. اما اصل دیگری هم وجود دارد که: انسان می‌تواند در سرنوشت آینده تأثیرگذار باشد. آینده‌شناسی از این منظر دانش شناخت تغییرات است. شناخت آینده از حیاتی‌ترین علوم مورد نیاز هر انسانی است. (خوش دهان، 1388)

آینده پژوهی به روش دلفی
آینده پژوهی از جمله مباحث نوینی است که در فضای عدم قطعیت حاکم و آشوبناک کنونی به خوبی پاسخگوی نیاز فضای مدرن کسب و کاری است. آینده‌پژوهی در فرایند برنامه‌ریزی، مدیریت استراتژیک و مدیریت ریسک کاربرد دارد و از طرفی امروزه در پیش‌ بینی مشاغل مورد نیاز آینده نیز مورد استفاده است.دلفی رویکرد یا روشی سیستماتیک در تحقیق برای استخراج نظرات از یک گروه متخصصان در مورد یک موضوع یا یک سؤال است و یا رسیدن به اجماع گروهی از طریق یک سری از راندهای پرسشنامه ای با حفظ گمنامی پاسخ دهندگان، و بازخورد نظرات به اعضای پانل است ؛ درخواست قضاوت های حرفه ای از متخصص همگن و مستقل در مورد یک موضوع ویژه در سطح بزرگ جغرافیایی با استفاده از پرسشنامه ها است که تا زمان دستیابی به اجماع نظرات مداوم تکرار می شود  و روش مطالعه چند مرحله ای برای گردآوری نظرات در موارد ذهنی بودن موضوع و استفاده از پاسخ های نوشتاری بجای گرد هم آوردن یک گروه متخصص است، و هدف اجماع با امکان اظهار نظر آزادانه و تجدید نظر عقاید با تخمین های عددی به دست می آید ( 2003 (Adler and Ziglio,   
اساس و پایه روش یا تکنیک دلفی بر این است که نظر متخصصان هر قلمرو علمی در مورد پیش بینی آینده صاحب‌ترین نظرست. بنابراین برخلاف روشهای پژوهش پیمایشی، اعتبار روش دلفی نه به شمار شرکت کنندگان در پژوهش که به اعتبار علمی متخصصان شرکت کننده بستگی دارد. شرکت کنندگان در تحقیق دلفی از ۵ تا ۲۰ نفر را شامل می‌شوند. کمینه تعداد شرکت کنندگان بستگی به چگونگی طراحی روش تحقیق دارد.
در این روش هیات (پنل) هایی از متخصصان تشکیل می‌شود که در آن ارتباط میان اعضاء، توسط رییس یا ناظر هیات انجام می‌شود.ارتباطات داخلی شرکت کنندگان بصورت ناشناس بوده و نظرات، پیش بینی‌ها و تمایلات به ارایه دهندگان آنها منتسب نمی‌شود. انتشار این اطلاعات بدون اعلام هویت ارائه دهندگان صورت می‌گیرد.مهم‌ترین نکته در روش دلفی، غلبه بر نکات منفی موجود در کمیته‌های متعارف است. طبق نظر فاولز (Fowles,2000 )، عدم افشای هویت، بازخوردکنترل شده و پاسخ‌های مبتنی بر آمار مهم‌ترین مشخصه‌های دلفی هستند.

انواع دلفی
وودنبرگ (9891) انواع دلفی را به سه گروه تقسیم می کند: 
دلفی سنتی:
این نوع دلفی که همان روش استفاده شده توسط ابداع گنندگان آن است دو کاربرد دارد: پیش بینی و برآورد شاخص های نا شناخته. از این روش برای تعیین توافق صاحب نظران درباره پیش رفت های آینده در زمینه علم و فن آوری نیز استفاده می شود.
دلفی سیاسی:
این نوع دلفی در پی رسیدن به توافق نیست، بلکه در پی رسیدن به مهم ترین دیدگاه های مخالف در زمینه یک موضوع سیاسی روز است. هدف اصلی این نوع دلفی دست یابی به طیف مواضع و دیدگاه های موجود در اجتماع است.
دلفی تصمیم گیری:
این دلفی برای دست یابی به تصمیمات مشترک گروهی از افراد متفاوت در مورد مسئله خاص به کار می آید. معمولا موضوع تصمیم گیری پیچیده، چند بعدی و فرآیند ارتباط ساختاری یک گروه متخصص در حل صحیح و ریشه ای آن موثر است. (خوش دهان، 1388)

فرایند دلفی
دلفی در برگیرنده یکسری از راندها است و دلفی کلاسیک معمولاً شامل چهار راند می باشد که بطور معمول به سه راند تعدیل می گردد(Davis, 1997)  
بنابراین، فرایند دلفی را می توان به صورت زیر در نظر گرفت:
فعالیت قبل از شروع؛
راند اول؛
راند دوم؛
راند سوم؛
تصمیم و تصویب
فعالیت قبل از شروع
فعالیت های قبل از شروع شامل تکوین سؤال تحقیق و پیش آزمون برای مناسب بودن کلمات از قبیل ابهام و عدم وضوح است که پایلوت باید در خارج از جایگاه پژوهش و بخصوص در صورت بی تجربه بودن محقق برای مشخص سازی ابهامات و برآورد زمان تخمینی صورت گیرد البته محققین ممکن است در ابتدا و یا هر مرحله پرسشنامه را پیش آزمون یا پایلوت کنند تا سؤالات روشن و تمرکز سؤالات بر هدف تحقیق حفظ گردد. هچنین با افراد شرکت کننده تماس برقرار گردد که نیازمند توجه به موارد: عرض ادب و احترام، معرفی فرم، ارائه هدف و معرفی مرکز یا شخص انجام دهنده، علت انتخاب، پاسخ دادن به چند سؤال یا پرسشنامه، زمان مورد نیاز، نحوه دریافت پرسشنامه، نحوه دریافت نتایج، تمایل به شرکت و تشکر است. 
راند اول
در دلفی کلاسیک ، اولین پرسشنامه به صورت بدون ساختار یا باز ،پاسخ ارسال می گردد که به عنوان استراتژی زایش ایده ها عمل نموده و هدف آن آشکارسازی کلیه  موضوعات مرتبط با عنوان تحت مطالعه است.
هر یک از متخصصین درخواست می شود تا شخصاً طوفان مغزی برقرار کند، هر نوع ایده و نظر خود را آزادانه مطرح نماید، و فهرست موضوعات مورد نظر خود را بطور مختصر و بدون نام برگرداند.  نیازی به توسعه کامل ایده ها نیست و تلاشی برای ارزیابی یا قضاوت نظرات صورت نمی گیرد. در این مرحله، تمام پاسخ های مرتبط تا حد امکان جمع آوری شده، چرا که بقیه مراحل بر اساس مرحله اول شکل می گیرد.  پس از جمع آوری پرسشنامه های برگشتی، پاسخ ها سازماندهی، نظرات مشابه ترکیب، گروه بندی و موضوعات تکراری و حاشیه حذف می شود و تا حد امکان پاسخ ها کوتاه می گردد آنالیز پاسخ های اولین راند بر اساس پارادایم تحقیق (کدهای کیفی و یا خلاصه ها ی آماری) صورت می گیرد.  نتیجه نهایی، مشخص شدن تم ها و شناسایی عناوین است که محقق آن را تبدیل به پرسشنامه دارای ساختاری می نماید که به عنوان ابزار راند دوم مورد استفاده قرار می گیرد. نکته مهم این که هرچند سؤالات بازپاسخ روشی قوی در جمع آوری اطلاعات هستند، اما اگر اطلاعات پایه در زمینه موضوع وجود داشته باشد، از پرسشنامه نیمه ساختاری یا دارای ساختار بر اساس مطالعات قبلی استفاده می شود.
راند دوم
از ر اند دوم به بعد، اغلب پرسشنامه دارای ساختار استفاده شده و از افراد مشابه در راند اول خواسته می شود تا هر عنوان را با استفاده از مقیاس لیکرت رتبه بندی، و به عبارتی، کمیت پذیر نمایند در اینجا موارد توافق و عدم توافق مشخص می شود و فضایی برای شناسایی ایده های جدید، تصحیح، تفسیر، حذف و توضیح قدرت و ضعف آنها به وجود می آید و حتی در بعضی موارد، از شرکت کنندگان خواسته می شود تا استدلال و  دلیل اولویت بندی خود بین ایتم ها را بیان نمایند  در این راند، انگیزه اعضای پانل به شرکت بیشتر می گردد چر ا که آنها باز خورد پاسخ های خود را دریافت می کنند و مشتاق به تعیین کیفیت پاسخ های همکاران خود هستند. به عبارتی، انگیزه در اعضای پانل منجر به شرکت فعال آنها در توسعه ابزار و یا برنامه می شود که امتیاز مهم دلفی است پس از جمع آوری پرسشنامه دوم، آنالیز و خلاصه آماری (از قبیل چارک و میانه) و یا تم ها و رتبه بندی تهیه می گردد  نتیجه آن آغاز شکل گیری همگرایی نظرات بین شرک کنندگان است. 
راند سوم
در این مرحله ، از شرکت کنندگان درخواست می شود تا پاسخ ها را مجدداً مرور نموده در صورت نیاز در نظرات و قضاو ت های خود ت جدید نظر کرده و دلایل خود را در موارد عدم اجماع ذکر نمایند و با در نظر گرفتن میانگین و میانه نمرات هر عنوان، اهمیت آن را درجه بندی نمایند. در اینجا نیز رتبه بندی نظرات انجام شده، پیش بینی های جدید ارائه می شود و خلاصه آماری پاسخ ها تهیه می گردد.طور معمول، از این راند به بعد، اعضا پاسخ های خود و سایرین را دوباره ملاحظه نموده و فرایند تا زمان عدم دستیابی به ایده جدید و شناسایی ضعف ها و قوت های همه نظرات تکرار می گردد.  البته تعداد راندهای بعدی با توجه به زمان، هزینه و احتمال خستگی شرکت کنندگان در نظر گرفته می شود.  در صورت لزوم، نامه های یادآوری در هر راند ارسال می شود و بازرسی مداوم در سرتاسر فرایند دلفی صورت خواهدگرفت. 
راند چهارم
در راند چهارم که اغلب آخرین راند می باشد، لیست آیتم های باقیمانده، رتبه بندی ها، نظرات اقلیت و موارد اجماع بین پانلیست ها توزیع می شود و آخرین فرصت را برای شرکت کنندگان فراهم می کند تا در نظرات خود  تجدید نظر کنند.
تصمیم و تصویب
در این قسمت نتایج نهایی تهیه و منتشر و متخصصین  در نتایج سهیم می گردند. (والش ، 1389)

مزایای دلفی
دلفی روشی ارزان، چندکاره، عینی، بدون تهدید و آسان برای شناسایی و فهمیدن است و با استفاده گسترده از نظرات، اجماع قوی و مستحکم از نظرات، بخصوص در موارد عدم وضوح و کمبود شواهد تجربی، ارائه می دهد با آن که هزینه و زمان مورد نیاز برای دلفی با توجه به هدف، ابزار و تعداد شرکت کنندگان است، ولی در بعضی منابع هزینه بردار ذکر گردیده است . ( Slaughter, 1996)
انعطاف پذیری زیاد رویکرد، کاربرد در دیسیپلین های مختلف، بکارگیری رویکردهای ارتباطی مختلف و امکان استفاده در سطح جغرافیایی وسیع، عدم نیاز به آموزش مصاحبه گران، گمنامی، ارائه بحث های باز،شناسایی و فهم زیربنای موضوع از مزایای دیگر دلفی است  از دیگر فواید، کسب اجماع در گرو ه های مخالف ، اعتبار محتوی و طراحی برنامه ها با حمایت نسبی شرکت کنندگان استو بخصوص عدم نفوذ عقاید و شخصیت افراد خاص در نظرات گروه ، آزادی از هرگو نه فشار، تسهیل درستکاری اعضا ی پانل و ارائه دید بی طرفانه همراه با صداقت در بیان ایده ها و گزینه ها امکان پذیر است.همچنین بازخورد بین راندها محرک ایده های جدید و موجب گسترش دانش شده که خود موجب نوآوری بیشتر و آموزش شرکت کنندگان می گردد.  این تکنیک از هدررفتن زمان و انرژی برای تصمیمات نامربوط یا مغرضانه جلوگیری می کند چراکه پیش بینی های دلفی با یک روش تحلیلی و نظا مدار صورت می گیرد. (Helm , 2005)

محدودیت های دلفی
از مهم ترین محدودیت های این تکنیک ، نیازمندی به تلاش و کار زیاد، سیر آهسته و وقت گیربودن آن از نظر روش شناسی نیز دارای نقیصه مهمی بوده که ممکن است عملاً آن را بی اعتبار سازد، چنان که دلفی در اصل کوشش نموده تا با نزدیک کردن مصنوعی عقاید متخصصان به یکدیگر از توزیع آماری اطراف میانه استفاده نماید به عبارتی ممکن است اجماع ظاهری یا فشار برای همنوایی با رتبه بندی رخ دهد و یا بازخورد توافقات گروه بر نظرات پانلیست ها تأثیر بگذارد. (گلبن ، 1383)
همچنین تکنیک دلفی تنها مرحله آغازینی است که صرفا برای کسب اجماع می کوشد و این اجماع ضرورتاً دقیق ترین نظر نیست و ممکن است نتیجه، شناسایی یکسری بجای عناوین خاص اطلاعاتی عبارات عمومی باشد. چرا که در دلفی فرض، برابری شرکت کنندگان از دانش و تجربه است، اما در عمل این فرض ممکن است صحیح نباشد. بخصوص در موضوعات خاص معمولاً توزیع متخصصین نابرابر بوده و بعضی از متخصصین دارای دانش عمیق در مورد موضوع بوده، در حالی که سایر پانلیست ها دانش زیاد در مورد موضوع داشته باشند .بنابراین، افرادی که دانش عمیق نداشته قادر به تعیین موضوعات بسیار مهم نیستند و نتیجه یکسری عبارات کلی یا عمومی خواهد بود.. از طرف دیگر ، تورش منبع اطلاعات و تجانس زیاد متخصصان همراه با احتمال چولگی اطلاعات است.  خصوصیت بازگویی یا تکرار نیز می تواند محقق را قادر به شک لدهی پاسخ ها یا نظرات نماید  از محدودیت های دیگر ، فقدان محرک ها و انگیزه ناشی از حمایت و نظر موافق سایر اعضا و رویارویی چهره به چهره است کمبود تعهد و التزام و پاسخ های عجولانه نیز در گمنامی ذکر گردیده است که شاید فقط مختص دلفی نبوده و در تمام مطالعات با پرسشنامه های بدون نام اتفاق بیفتد. همچنین ریزش پانل متخصصین، احتمال دریافت میزان پایین پاسخ، خستگی از موضوع، عدم وجود معیار کلیدی و مشخص در تعریف متخصص، سطح اجماع و اندازه گروه ، تأثیر کم محققین بر توسعه ابزار تحقیق، احتمال طرح بیشتر رویدادهای مطلوب ، از سایر محدودیت ها است. (Gavigan , 1999) 

پایایی و روایی
متأسفانه کنترل روایی و پایایی دلفی آسان نیست  چنان که دلفی به دلیل نداشتن شواهدی از پایایی شدیداً مورد انتقاد قرار گرفته است  به عبارتی، اگر اطلاعات یا سؤالا ت مشابه به پانلیست ها داده شود، دستیابی به نتایج یکسان حتمی نیست هرچند که کاربران دلفی، صحت تکنیک را تأئید نموده اند این تکنیک در رابطه با روایی نیز مورد انتقاد قرار گرفته است، چنان که پژوهشگر بر توسعه مراحل پیمایش یا ابزار تأثیری نداشته که در روایی صوری تأثیر دارد، با این وجود، اگر اعضا ی شرکت کننده در مطالعه، نماینده گروه یا حوزه دانش مورد نظر باشند، اعتبار محتوی تضمین می شود. البته شاید موارد بالا به همه تحقیقات کیفی وارد بوده و نباید دلفی را با رویکرد کمی (پوزیتویست) مورد قضاوت قرار داد و استفاده از معیارهای انتقا ل پذیری، اعتبارپذیری، کاربردپذیری و تأئید پذیری برای اعتبار و اعتماد نتایج صحیح تر باشد. (Chermack ,2005)

ملاحظات اخلاقی
دلفی از نظر ملاحظات اخلاقی مشابه تحقیقات پیمایشی یا پرسشنامه ای است. گمنامی شرکت کنندگان تا حد امکان باید حفظ شده و پاسخ های آنان بطور خاص و قابل شناسایی برای سایرین ارسال نگردد  اما تعیین اینکه چه افرادی پرسشنامه را تکمیل نموده، تمایل به بحث با سایرین داشته و آیا پانلیست ها به درستی یا بر  اساس نظر محقق پاسخ داده اند، غیر ممکن است. 
نتایج و پیشنهادات
این مقاله، مروری انتقادی بر مفاهیم اصلی و اصول کلیدی دلفی داشت و همان طور که بیان شد، دلفی روشی سیستماتیک و انعطاف پذیر در جمع آوری داده های تحقیق از گروهی از پانلیست های خبره برای پیش بینی و تعیین اولویت ها بوده که در سطح وسیع و دیسیپلین های مختلف بکار رفته است. برای به دست آوردن اجماع در موضوعات مبهم، نامشخص و با شواهد تجربی کم بسیار کمک کننده است. مزایای آن گمنامی، بکارگیری رویکردهای مختلف ارتباطی، شناسایی و فهم زیربنای موضوع ، و بخصوص عدم تأثیرگذاری عقاید و شخصیت افراد خاص در نظرات گروه است . البته محدودیت هایی همچون سیر آهسته و وقت گیر، امکان اجماع ظاهری، تورش منبع اطلاعات و فقدان محر ک ها و انگیزه ناشی از رویارویی چهره به چهره دارد که یادآور احتیاط، تفکر و برنامه ریزی دقیق در کاربرد این تکنیک می باشد.
دلفی به عنوان یک روش یا ابزار حمایت کننده و توسعه دهنده مطالعات در نظر گرفته و داده ها با سایر ابزار و فنون تکمیل گردد.موضوع مورد مطالعه باید مناسب بوده و پاسخ ها از  قبل مشخص نشده باشد پانلیست ها از دیسیپلین های مختلف انتخاب شوند و  در هر رشته متخصص باشند از سؤالات محدودتر استفاده شود تا متخصصین با توجه به محدودیت زمانی از شرکت در مطالعه امتناع نکنند و برای متخصصین زمان کافی برای ت فکر عمیق در  نظر گرفته شود برای کاهش ریزش پانل، متخصص ین علاقمند انتخاب و از نظر تئوریکی توجیه شوند ، نامه های یادآوری ارسال  و محرک مالی و معنوی استفاده گردد گروه تحقیق یا هماهنگی برای پاسخ گویی و روشن سازی هرگونه سؤال و ارائه اطلاعات در دسترس باشند و تا حد امکان، کمترین مداخله یا دستکاری را در فرایند  تحقیق انجام دهند. 
معیار رسیدن به اجماع، قبل از آغاز پروژه تعیین گردد و اجماع بر اساس نظرات پانلیست ها باشد و چنان که پذیرفتن اکثریت آرا جایگزینی برای نمایش یافته های  قابل اطمینان و بدون فشار برای اجماع است  برای تعیین اعتبار یافته ها با چند نفر محقق و اهل دانش که در مطالعه شرکت نداشته اند مصاحبه شود یک راند پیگیر یا ثانویه برای افزایش اعتبار یافته ها  انجام شود.

منابع ومأخذ:
1.    روش های آینده نگاری تکنولوژی ، گروه آینده اندیشی بنیادتوسعه فردا، بنیادتوسعه ی فردا.نشریه فرهنگ،1390
2.    گلبن، اصغر، ( 1373 )، تبیین در علو م اجتماعی ، تهران، مؤسسه فرهنگی صراط ، چا پ اول.
3.علیزاده عزیز و وحید وحیدی‏مطلق و امیر ناظمی(1387)، سناریونگاری یا برنامه‏ریزی بر پایه سناریوها، انتشارات مؤسسه مطالعات بین‏المللی انرژی، تهران.
4.الوانی سیدمهدی و شریف‏زاده فتاح (1387) ، فرآیند خط‏مشی‏گذاری عمومی ، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
ملکی فر ، عقیل ، (1385) ، الفبای آینده پژوهی ، اندیشکده آصف ، چاپ اول.
وحیدی مطلق، وحید ؛ ( 1383 )، مبانی آینده پژوهی و پیش بینی هایی برای سال آینده، تهران، اندیشه پردازان شریف.
5.    احمدی ، فضل اله  ،نصیریانی، خدیجه ، اباذری،پروانه ، تکنیک دلفی: ابزاری در تحقیق،مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی ، بهار و تابستان 1387:8(1):175- 185
6. الفبای آینده پژوهی:علم وهنرکشف آینده و
شکل بخشیدن به دنیای مطلوب فردا،عقیل ملکی فروهمکاران،تهران، کرانه علم.1391
7. مقاله، آینده شناسی وآینده نگری، موسی اکرمی، منبع: سایت آینده نگری.1390
8. مقاله،آینده اندیشی هست ها وبایدها، گفتگوبادکترعلی پایا، روزنامه همشهری 7مرداد1389.
9. شوک آینده،الوین تافلر؛ ترجمه:حشمت الله کامرانی ،نشرسعلم.1390


10.  Davis, Ged. (1997), Scenarios: Thinking and Acting on the Future, London: Shell.  
11. Chermack, Thomas J. (2005), The role of systems theory in scenario planning, Human Resource Development Review.
12. Helm, Ruud van der. The future according to Frederik Lodewijk Polak: finding the roots of contemporary futures studies Futures, Volume 37, Issue 6, August 2005, Pages 505-519.
13. Bell Wendell, 1996, “What do mean by future studies?”, in Slaughter R.(Ed) New Thinking For A New Millennium. London: Rutledge, 3-25.
14. Slaughter,Richard.a.(2005), Glossary of Futures Terms, Series Editior, Foresight International
15-  Kennedy HP. Enhancing Delphi research: methods and results. J Adv Nurs 2004 Mar; 45(5): 504-11.
16-  Dunham R. The Delphi technique. 1996. [Cited 2002 Mar 24] Available from:
8-  Powell C. The Delphi technique: myths and realities. J Adv Nurs 2003 Feb; 41(4): 376-82.
17- Mohapatra, P.; Bora, M.; Sahu, K. (2004). "Incorporating Delphi Results in System Dynamics Models: A Case of Indian Tea Industry" Technological Fore and Social Change Journal. Vol. 25, pp. 159-177.
18-  Walker AM, Selfe J. The Delphi method: a useful tool for the allied health researcher. Br J Ther Rehabil 2003; 3(12): 677-81.